کبوتران زیبای وطن

درمورد کبوتر وپرورش کبوتر وکبوتربازی میباشد

انواع چیستان

 

چیستان­ها­ را می­توان به­ چند رده بخش کرد:

الف) چیستان­هایی که شاعران سروده­اند و سپس سینه به­ سینه به ما رسیده است. مانند این بیت در لغز شمع:

    آن چیست که در انجمنش جا باشد

                                                   خورشید عذار و سرو بالا باشد

    جانش نبود ولی بمیرد هر روز

                                             این طرفه که بنشسته و بر پا باشد

                                                          ملا احمد سراج سبزواری

ب) چیستان­هایی که ریشه در فرهنگ مردم داشته و سینه به ­سینه بوده و سپس به ­شعر درآمده که چیستان­های عامیانه نامند. همانند این لغز در فرهنگ بختیاری درباره­ي لیمو گفته می­شود:

آن چیست هفت برادر در یک قبا، معجزه­اش کار خدا؟

ج) چیستان­هایی که به­ رخسار نثر درآمده و بیشتر با «آن چیست» آغاز شده است. مانند این لغز درباره­ي قلم:

آن چیست که می­نویسد، ولی نمی­تواند بخواند؟[10]

 

معما

معما[11]در لغت به­معنی پوشیده و در اصطلاح آن است که نام کسی یا چیزی ­را پوشیده بیاورند که فهم آن با تصحیف، قلب، و فکر و دقت زیاد حاصل گردد. مثال از قرآن، در سوره­ي هود می­توان از آیه­ای نام «هود» را به­گونه­ای استخراج کرد: «ما من دابة الا هو آخذ بناصیت­ها»[12]

می­توان گفت معما شعر کوتاهی است که شاعر در آن اسم کسی یا چیزی را پنهان کرده است و خواننده پس از تأمل بسیار می­تواند آن نام ­را بیابد.

    گر بخواهی نام آن زیبا رخ سیمین بدن

                                                 رو تو قلب قلب­را بر قلب قلب قلب زن

مقلوب کلمه­ي قلب ­را که بلق است چون بر مقلوب حرف وسط کلمه­ي قلب یعنی لام که به­حساب ابجد سی و مقلوب آن یس است بپیوندد، بلقیس می­شود. معما­ را در کتب سنتی جزو صنایع بدیع معنوی مطرح کرده­اند.[13]

    چو نامش بپرسیدم از ناز و کبر 

                                             به­ دامن چو برخاست بربط بسود

    بدانست از وی به ­تازی جواب

                                             که­ رایش به ­بربط بسودن چه بود

                                                                 امیرعلی­پور تکین

جواب: مسعود.

این صنعت جهت طبع­آزمایی مناسب است و این­که میزان قریحه و قدرت شاعری خود­ را بیازمایند و برای سرگرمی و تفنن می­توان از آن استفاده کرد که به­ زیبایی کلام چیزی نمی­افزاید، بلکه از تکلف و تصنع نیز برخوردار است.[14]

رضاقلی­خان هدایت در مدارج به ­زیبایی در نقد آن گفته است: «شاعر باید در سخن سهل و ممتنع و صاف و روان و منسجم کوشد؛ چرا از راستی به ­کجی گراید و از صفا به ­در رود از حل به­ عقد. چرا که معما مایه­ی تعقید نظم است.»[15]

معما این است که به­ جای ذکر اسم کسی یا چیزی به­ نحو پیچیده­ای مثلاً با توسل به­ حساب جمّل از مشخصات و اوصاف او یاد شود، به­طوری­که پس از تأمل بسیار ذهن متوجه موضع شود.

هر چند لغز (چیستان) و معما­ را می­توان در روش تضمن از فروع روش ایهام گنجاند یا از فروع بحث کنایه از موصوف در علم بیان محسوب کرد. اما لغز و معما در حقیقت دو نوع ((genre شعری هستند و باید در «انواع ادبی» مطرح شوند.[16]

    فکن از مطلع سبع­المثانی حرف ثانی­ را

                                       پس آن­گه رو تماشا کن جمال یار جانی ­را

مقصود از کلمه­ي (سبع­المثانی) سوره­ی فاتحة­الکتاب است و چنانچه از مطلع این سوره که (الحمد) است حرف ثانی ­را که مراد (ل) است حذف کنیم اسم احمد به­دست می­آید.[17]

جامی در شناساندن معما و لغز چنین می­گوید: «معما کلامی است موزون که دلالت بر اسمی از اسما به­ طریق رمز و ایما. دلالتی که سلامت فطرت و استقامت ذهن به ­صحت آن حکم کند. لغز عبارت است از کلامی موزون که دلالت کند بر ذات شیئی از اشیا به­ ذکر صفات و علامات آن به ­وجهی که او را جدا گرداند از جمیع ماعدا.»[18]

در کتب قدیم معما­ را با لغز یکی می­نامیدند همان­گونه که در ترجمان­البلاغه مثال­های معما برای لغز آورده شده، پس می­توان گفت که معما همچون لغز در ادب فارسی اولین­بار در فصل 52 کتاب ترجمان­البلاغه با نام «الغاز و محاجات» ذکر شده و بعدا آن­را نویسندگان حدائق­السحر و المعجم معما نامیده­اند و دیگران هم همین روش ­را ادامه داده­اند.[19]

در اصطلاح ادبی معما­ را کلامی گویند که دلالت کند بر اسمی از اسامی، به­ فنون دلالت لفظی و صنوف اشارات حرفی؛ و هر آینه ناظم او را از تصرفی چند مخصوص ناگزیر بود؛ و آن تصرفات، به­حکم استقرا بر سه گونه باشد: تحصیل، تکمیل، تسهیل؛[20] که شرح آن در کتب سنتی بدیع آمده است.

بهترین و ادبی­ترین تعمیه یا معما، آن کلامی است که لفظ قبل از تغییر نیز دارای معنی صحیحی باشد و نخست معلوم نگردد که تعمیه در آنست.[21]

 

تفاوت چیستان و معما

فرق میان معما و لغز (چیستان) از اینجا معلوم می­گردد که دلالت معمایی به­ اشارت حرفی و دلالت لفظی باشد؛ و دلالت لغزی به ­ذکر لوازم شی و حصر سمات و عدّ صفات او بود؛ و بعضی گفته­اند: مطمح نظر اعتبار، در معما اسم است؛ و در لغز مسمی؛ مثال در صفت عصا:

      دستگیری که دید پا بر جا

                                           کز سر دست می­رود پایش؟

      موسوی نسبت است و با آدم

                                                 پیشتر ذکر کرده قرایش

      چون صبا عاشق است و سرگردان

                                           شقی از وی بمان و بنمایش[22]

لغز و معما قریب به ­یکدیگرند اما متفاوت هستند.

      چیست آن شکل آسمان کردار               

                                                 کآفتاب اندر او گرفته قرار

                                                               رشید وطواط

این لغز در تعریف انگشتری است.[23]

می­دانیم که بین معما و چیستان فرق بسیارست. در معما به­گونه­ای حروف قافیه و صناعات شعری لازم نیست، معما همیشه پیچیده­تر از چیستان است و نیاز به ­آگاهی­های ژرف از شگرد­های ادبی دارد؛ اما چیستان در عین سادگی پرسش­ را بیان می­کند.[24]

از محمدبن سلیمان­بن فطرس نقل کنند که در حل الغاز ید طولایی داشت؛ بعضی بر آن شدند که لغزی محال انشا کرده حل آن­را از او بخواهند، اما او باز هم جواب گفت.[25]

 

واگوشک

واگوشک[26] که لغت محلی لغز و چیستان است، نه مانند لغز در بند قافیه و قواعد شعری است و نه مثل معما در قید تکلفات و تعقیدات غریب است؛ بلکه بهترین مضامین و شیرین­ترین معانی در قالب الفاظ محلی بیشتر به­طور سؤال خواسته می­شود.

واگوشک­ها اغلب بین مردم مصطلح بوده و در حقیقت یک شاخه­ی مهم از فولکلور و ادبیات توده­ی مردم می­باشد.

      آهو بچرا؛ بچه­ی آهو بچرا

                                           آهو بچرید و بچرانید گله­ را

+ نوشته شده در  دوشنبه یازدهم مهر 1390ساعت 22:27  توسط محمد  |